Papier i pamięć

Tam gdzie książki palą, niebawem także ludzi palić będą. Prorocze słowa Heinricha Heine´go wybrzmiały niespełna sto lat wcześniej, zanim nacjonalizm w Europie osiągnął apogeum i Niemcy w demokratycznych wyborach zdali los swojego państwa, a jak miało się okazać niebawem, także dziesiątek milionów innych ludzi z całego świata na NSDAP i wizję pewnego austriackiego niedocenionego artysty formatu pocztówkowego...

Niestety to właśnie wydarzenia wieku XX. miały sprawić, że wizja Heine'go, nomen omen Żyda przez całe życie zmagającego się ze względu na swoje pochodzenie ze społecznym ostracyzmem, utrwali się boleśnie w historycznej pamięci następnych pokoleń. I oby ta prawde niczym przestroga została jak piętno na ludzkości jeszcze długo po nas.

Mija 81 lat, kiedy na przestrzeni tamtego równie pięknego maja w dużych miastach i prowincjonalnych miasteczkach całych Niemiec z wielką pompą zainscenizowano palenie książek. Były stosy, wóz do rozwożenia gnoju zaprzężony w woły (tak np. we Frankfurcie nad Menem) orkiestra i śpiew - niewybredna scenografia dla podniesienia wagi i podkolorowania atmosfery spektaklu. Właściwie w ideologicznej wymowie tego aktu spalono symbolicznie samych autorów, niegodnych miana niemieckich,- socjalistów, komunistów, Żydów, krytyków i wizjonerów. Palili partyjni, studenci i profesorowie, wiwatował spędzony na tę okoliczność tłum, przyglądali się bez protestów wszyscy (z nielicznymi wyjątkami, np. w Kolonii). Palono systematycznie, według list, które spisał bibliotekarz, o nazwisku, które pozwolę sobie przemilczeć, ale każde miasto, każdy uniwersytet wrzucał do ognia tytuły według własnych preferencji: coś się dodało, coś względnie dyskretnie pominęło. Tak spłonęli bracia Heinrich i Thomas Mann, wspólnie z konkurentem Thomasa o rękę Katii a potem dozgonnym wrogiem, Alfredem Kerrem. Spalono Haška i Tucholsky´ego, Brechta i Lukácsa. 

 Nie trwało nawet jednej dekady, kiedy po papierze według równie systematycznie opracowanego planu i milczącego przyzwolenia ogółu, choć tym razem bardziej po cichu i gdzieś na uboczu palone były ciała, dużo ciał. I kiedy po fakcie nie mogąc się doliczyć milionów zwęglonych zwłok i przywrócić im nazwisk zamiast numeru, z bezsilności języka trzeba było posiłkować się nową terminologią: holocaust, shoa.

Dzisiaj nie ma już tych, którzy pośród doniosłych okrzyków i pieśni palili papier, tak jak nie ma tych, których spalono. Została garstka oprawców i tych, którym udało się przeżyć. I zostały jeszcze te tytuły, których za wszelką cenę chciano się pozbyć. Od zagłady okazały się być trwalsze papier i pamięć.

Marka Edelmana też już nie ma, choć przeżył holocaust, przeżył rosyjską ruletkę wieku XX. Na szczęście zostawił po sobie, jak kilku innych doświadczonych losem, świadectwo. Sporo można naczytać się o okropieństwie wojny, obozów zagłady, getta. Pamiętacie Kamienie na szaniec Kamińskiego? W liceum na lekcjach języka polskiego kilka innych szokujących tytułów, także pierwsze spotkanie z Markiem Edelmanem właśnie i reporterskim piórem Hanny Krall. Na własną rękę poznałam potem jeszcze wiele innych nazwisk, ale szczerze mówiąc najchętniej, jeżeli w tej kwestii może być mowa o przyjemności, wracam właśnie do niego - Edelmana, który zresztą sam nie pisał, za to opowiadał bez końca o tym, co przeżył, to czego tak wielu wokół niego przeżyć nie miało szans. Klątwa, albo raczej misja ocalonego - nie pozwolić zapomnieć i za wszelką cenę ocalić od zapomnienia tych, których - trawestując Szymborską - historia zaokrągliła do zera. Lubię te strzępy pamięci Marka Edelmana, jak sam nazywał swoje wspomnienia z czasów hitlerowskiej okupacji i to, że przywracał ludzką twarz tak samo anonimowym ofiarom, jak i wielkim nazwiskom tamtych czasów. To, że potrafił wspomnieć o zgrabnej figurze, czy pięknych oczach jakiejś koleżanki, łączniczki w getcie warszawskim, zamiast popadać w patos patriotyzmu. Chyba przede wszystkim to pokazywanie zwykłych ludzi w niezwykłych sytuacjach miano wielokrotnie Edelmanowi za złe - jak malowane ryby Anielewicza. Ale Edelman do końca swojego życia pozostał wierny ideii opowiadania o ludziach, nie o trupach, ani o bohaterach. I była miłość w getcie to ostatni taki skromy obiętościowo zbiór migawek, krótkich wspomnień tych, których los wpisany został w historię powszechną - likwidację getta, powstanie warszawskie, wagony na Umschlagplatz...

I oby takie książki, niczym te palone w 1933 roku oparły się czasowi, płomieniom i ślepym uliczkom ludzkiej cywilizacji. Papier i pamięć to wszystko, co mamy, by zrozumieć skąd przyszliśmy i zastanowić się, dokąd zmierzamy.

A jeśli podczas takiej wędrówki na waszej drodze natraficie na takie Stolpersteine, potknijcie się o nie (niem. stolpern - potykać się, Stein - kamień) pomyślcie, że za każdym nazwiskiem kryje się ludzkie życie.

Ps. Kilka miejsc, upamiętniających palenie książek przez hitlerowców w maju roku 1933, które podobają mi się najbardziej:

Bonn

Braunschweig

Berlin

Lektury Małej Mi: z rocznym doświadczeniem

Mała Mi kończy pierwszy rok swojego samodzielnego jestestwa, czas zatem na relację o postępach rocznego czytelnika.

Zacznijmy od tego, że usypiające właściwości czytania mojemu dziecku aktualnie zupełnie nie mają zastosowania. Lektura przed snem kończy się brakiem jakiejkolwiek senności malucha ergo niezbyt wolnym wieczorem rodziców. Czytanie na dobranoc odłożone zostało na czas nieokreślony i rzecz jasna nie omieszkam wspomnieć na bq, kiedy w końcu stanie się nieodłącznym elementem naszej rodzinnej wieczornej rutyny. Co do dziennych poczynań czytelniczych Małej Mi, to na razie pozostaliśmy przy książeczkach wydawanych na papierze kartonowym w trosce o zasoby biblioteki własnej i miejskiej - Pech chciał, że ostatnio właśnie z takiej wypożyczonej nowości wydawniczej, o której napiszę przy innej okazji, udało się Małej Mi wydrzeć kilka stron...

Onomatopeja czyli bardziej po polsku dźwiękonaśladownictwo to środek wyrazu, który roczne dziecko ceni sobie najbardziej, więc ćwiczę się w szeleszczeniu, syczeniu i wszelakich możliwych poburkiwaniach. Jako, że świat dźwięków i obrazów staje się dla mojej córki coraz bardziej spójny, interesuje ją wszystko to, co da się w jakiś sposób naśladować, więc przede wszystkim zwierzęta, a ostatnio także Indianie, przynajmniej tacy z wyobrażenia Karla May'a... Zamiast czytać, oglądamy obrazki i dokładamy do nich dźwięk, co okazuje się wcale łatwe, bo "jak robi" na przykład pingwin albo krokodyl?! Prócz tego dzięki zapobiegliwości babci Małej Mi nastała w naszym domu era słuchowisk i to tych, które sama pamiętam z własnego dzieciństwa i które z czystym sumieniem mogę polecić nawet najbardziej wymagającym rodzicom, bo w przeciwieństwie do audiobooków z literaturą dziecięcą wykorzystują nie tylko tekst ale i muyzkę i pełne są melodyjnych piosenek. W Polsce znajdziecie całą serię takich słuchowisk szukając w Internecie pod hasłem bajki-grajki.

Poniżej zamieszczam okładki retro naszych bajkowych faworytów. Może coś Wam się skojarzy, przypomni...

Kjell Askildsen - autor tego co pozostało nienapisane

Powoli odkrywam dla siebie literaturę Skandynawii. Bez specjalnego planu, raczej na wyrywki, co ciekawego wpadnie mi w ręce, chętnie z księgarnianych wyprzedaży, żeby nie nadwyrężać i tak już nadszarpniętego domowego budżetu. Właśnie tak spontanicznie trafiłam na opowiadania Askildsena, świętowanego jako norweskiego mistrza krótkich utworów prozą. Poraził mnie jego styl, literacki warsztat ascety. Bo rzeczywiście opowiadania są krótkie, oszczędne w treści za to niesamowicie bogate w domysły i niedopowiedzenia. Rzeczywiście atmosfera utworów Askildsena przywodzi na myśl czas przed burzą - zresztą sam autor chętnie wykorzystuje ten motyw jako narracyjne tło - stan napięcia, który lada chwila musi się skończyć, bo jest wprost nie do wytrzymania. Przynajmniej tak by się zdawało, bo opowiadania Norwega nie kończą się jak w naturze, deszczem i wyładowaniem atmosferycznym, takim zdrowym katharsis. Tak naprawdę nie ma u Askildsena konfrontacji, za to jest wymijanie i wielka samotność, granicząca ze śmiercią i może dlatego autor tak chętnie posiłkuje się motywem postaci starszego człowieka, któremu także fizycznie życie i reszta świata stają się coraz bardziej obce i nieosiągalne. Być może najwięcej pisze Askildsen o relacjach między kobietą a mężczyzną, o wszystkim tym, co dzieli płci, o związkach, które oddalają, o byciu obcym w gronie najbliższych. Ciekawe, że kiedyś, na początku literackiej kariery Kjella Askildsena, jego teksty okrzyknięto pornograficznymi i długo trwało, zanim przestało mówić się o nim, jako o pisarzu skandalizującym. Ponoć nawet własny ojciec miał spalić jego pierwszą książkę, choć to mnie akurat nie dziwi, bo porażka ojcowstwa i brak porozumienia między pokoleniami to również ważne tematy u Askildsena.

Być może dzięki niemu Norwedzy musieli stawić czoła temu co nieuświadomione, a przynajmniej niewypowiedziane, przy czym Askildsen sam jest bardzo norweski w swojej formie wyrazu - to co istotne nie zostało przez niego wcale napisane i tylko staje się w głowie czytelnika. I w mojej dzieje się teraz i dzieje...

O rodzinie bez podtekstów: Ojciec

No właśnie - nie żaden papa, czy tata, tylko ojciec. Słowo ciężkie znaczeniem. Nie bez związku z szeroko pojętą spuścizną, tą fizyczną i mentalną, pewnie cokolwiek ważniejszą: ojcowizną, ojczyzną. O tym, że nie sposób się od tych wielkich słów uwolnić nawet zrywając stosunki z samym ojcem napisał w swojej książce Miljenko Jergović. Czytałam i z każdą stroną dochodziło do mnie, jak blade pojęcie mam o bałkańskiej historii, o tym jak wybebeszył mieszkańców byłej Jugosławii wiek XX. Konflikty na tle wyznaniowo-etnicznym, które odbijają się czkawką niezrozumienia regularnie po dzień dzisiejszy... Dla nas "z zewnątrz" to zaledwie kilka haseł encyklopedycznych... Sarajewo, ustasze, Srebrnica, czetnicy... A tamtejsza historia to ideologie i relige w stałym stanie wojny - bośniacki muzułmanizm, chorwacki katolicyzm, serbski nacjonalizm, faszyzm jednych i drugich. Niby za miedzą, a jednak tak obcy mentalnie świat Bałkan. Kocioł, bo rzeczywiście wszystko tu kipi pomieszane z poplątanym, dlatego tłumacz Jergovicia co rusz próbuje przybliżyć polskiemu czytelnikowi kontekst historyczno-społeczny, w który wpisana została osobista historia pisarza. Niestety, bez tych kulisów jego życiorys jest zupełnie niezrozumiały, wręcz nierealny. 

Miljenko Jergović rozprawiając się z ojcem musi rozliczyć się z przeszłością w Sarajewie, z byciem Serbem i staniem się Chorwatem. Właściwie jego ojciec w perspektywie tych rozrachunków nie jest człowiekiem, choć wykonuje szlachetny zawód lekarza i ma mniej lub bardziej konkretną fizyczną postać, ale bliżej mu do jakiegoś ideologicznego fatum, które spadło na osobę syna.

Do mojego ojca [...] należy moja przyszłość, a do mnie należy jego przeszłość.

Pisarz w swoim ambiwalentnym stosunku do ojca nie jest z pewnością jedyny, jest jednak mimo wszystko osamotniony. Ojciec to taka niesamowita mieszanka  poczucia obcości wobec kogoś, kto w sensie fizycznym jest nam najbliższy i odkrywania w sobie wraz z upływem czasu podobieństw, wspólnych cech charakteru, które niegdyś zdawły się tylko dzielić i oddalać. Dodatkowo ojciec, a uogólniając, rodzina jest nośnikiem wyznania, tożsamości narodowo-etnicznej, statusu społecznego, tradycji i światopoglądu, który przez chorwackiego (głównie z wyboru, ale jednak także trochę na siłę, bo bez chrztu się nie obyło) pisarza poddawany jest ciągłej rewizji, podczas gdy dla większości z nas to właśnie te parametry określają ramy tożsamości.

Zastanawiam się, czy w jakimkolwiek innym zakątku Europy ojcowizna dzisiaj jest tak ciężkim życiowym bagażem, a zwykły fakt przyjścia na świat pełen ideologicznych skutków ubocznych. Być może nie, a może Jergović nie chce milczeć o tym, o czym pokolenia Niemców, Polaków, Rosjan, Francuzów itd. urodzonych po wielkiej wojnie wolą zapomnieć, mianowicie o tym, że ich rodziny były nolens volens uwikłane w wielką politykę, wielkie tragedie i wielkie życiowe wybory.

Być może Jergoviciowi uda się znaleźć spokój ducha, pozwolić odejść przeszłości w niepamięć, zrobić miejsce temu co dzieje się tu i teraz. 

Może ojciec naszych czasów straci na swoim ideologiczno-politycznym znaczeniu, stanie się zupełnie fizycznym rodzicem. Takim, do którego trochę nam bliżej.

Może.

Walentynki wierszem

Niektórzy lubią poezję... choć takich zadeklarowanych miłośników nie ma zbyt wielu - tak można bardzo pobieżnie streścić utwór Wisławy Szymborskiej pt. Niektórzy lubią poezję. Ja raczej poezję lubię. I to, że mało jej na bq podyktowane jest faktem, że zdecydowanie bardziej lubię lirykę czytać, niż komentować. Jest coś bardzo osobistego w tym, jak czytamy wiersze, jak je rozumiemy i przeżywamy.

Dzisiaj święto zakochanych i nie będę narzekać, że to komercja, nakręcanie kapitalistycznej maszynki do mielenia pieniędzy i w ogóle bezsens. Jeżeli taki dzień ma pomóc komuś przypomnieć o uczuciu... przełamać nieśmiałość, albo, co ważniejsze, skorupę rutyny w związku...- to czemu by nie? A że przy okazji kwiaciarnie trochę podreperują zarobki...

Zakochani czytają wiersze, czasem nawet je piszą, co w historii poezji zaowocowało wcale złymi przykładami na zasadność takiej korelacji. Może stąd się wzięło powiedzenie o prozie, jako o czymś codziennym bez polotu i afektów. Pewnie dlatego, że stan zakochania nie znosi długich tekstów, kocha się wierszem.

Pięknie jest dostać lub podarować wiersz miłosny, choć bardziej przezornie jest wyręczyć się przy tym kimś po fachu i nie zapomnieć nadmienić autora, żeby uniknąć przykrych sytuacji tłumaczenia się z plagiatu.

Nie mam ulubionego wiersza, mam za to jeden taki, który wzraża moje uczucie i kilka lat temu nadrabiając niepewny akcent węgierski głośnością, wykrzyczałam go niedzielnym rankiem z ogrodu w stronę okna sypialni mojej Walentynce aka mojemu mężowi. 

Wiersz Tétova óda napisał w maju roku 1943 Miklós Radnóti. Najlepiej rzecz jasna czytać w oryginale, bo tylko wtedy odczujemy pełne brzmienie tego pięknego tekstu. Dla tych, którzy nie władają językiem węgierskim, znalazłam w internecie angielskie tłumaczenie wg. Thomasa Ország-Land.

Miklós Radnóti

                                         Tétova óda

Mióta készülök, hogy elmondjam neked
szerelmem rejtett csillagrendszerét;
egy képben csak talán, s csupán a lényeget.
De nyüzsgő s áradó vagy bennem, mint a lét,
és néha meg olyan, oly biztos és örök,
mint kőben a megkövesült csigaház.
A holdtól cirmos éj mozdul fejem fölött
s zizzenve röppenő kis álmokat vadász.
S még mindig nem tudom elmondani neked,
mit is jelent az nékem, hogy ha dolgozom,
óvó tekinteted érzem kezem felett.
Hasonlat mit sem ér. Felötlik s eldobom.
És holnap az egészet ujra kezdem,
mert annyit érek én, amennyit ér a szó
versemben s mert ez addig izgat engem,
míg csont marad belőlem s néhány hajcsomó.
Fáradt vagy s én is érzem, hosszú volt a nap, -
mit mondjak még? a tárgyak összenéznek
s téged dicsérnek, zeng egy fél cukordarab
az asztalon és csöppje hull a méznek
s mint színarany golyó ragyog a teritőn,
s magától csendül egy üres vizespohár.
Boldog, mert véled él. S talán lesz még időm,
hogy elmondjam milyen, mikor jöttödre vár.
Az álom hullongó sötétje meg-megérint,
elszáll, majd visszatér a homlokodra,
álmos szemed búcsúzva még felémint,
hajad kibomlik, szétterül lobogva,
s elalszol. Pillád hosszú árnya lebben.
Kezed párnámra hull, elalvó nyírfaág,
de benned alszom én is, nem vagy más világ,
S idáig hallom én, hogy változik a sok
rejtelmes, vékony, bölcs vonal hűs tenyeredben.

Fanni Gyarmati

A hesitant ode

How long I have prepared, dear, to describe to you
the secret constellation of my love,
perhaps its substance only, just in a single image.
Your teeming sense within me floods like life itself
and sometimes it is timeless, certain and secure:
eternal like a fossil shell within a rock.
The silken, feline moonlit night above my head
begins the hunt for buzzing tiny dreams in flight.
And still I have not managed to describe to you
how much it means to me to sense your caring gaze
as it hesitates upon my hand when I’m at work.
No similes will do. I scrap them as they come.
I will begin this whole attempt again tomorrow
because I am worth only as much as the words
within this poem, and my search will keep me going
until I am reduced to bones and tufts of hair.
You’re tired. It’s been a long day for me also.
What can I say? The objects, look! exchange their glances
in praise of you; a broken cube of sugar sings
on the table; and a drop of honey falls and, like
a ball of gold, it glitters on the tablecloth;
and spontaneously now, an empty tumbler rings out:
it’s glad it lives with you. Perhaps I’ll have the time
to tell you what it’s like when it expects you home.
Descending darkly, flocks of dreams approach you lightly,
they flit away yet keep returning to your brow.
Your drowsy eyes still send a last farewell towards me.
Your loosened hair cascades in freedom. You’re asleep.
The lengthy shadow of your eyelids softly flutters.
Your hand, a resting birch twig, falls upon my pillow.
I share your sleep: you’re not a different world;
and even here I sense as a multitude of secret
and thin, sage lines relax in the tranquil palm of your hand.

Jeszcze tylko słów kilka o autorze Radnótim. Ma on w swoim dorobku parę innych bardzo dobrych wierszy. Nie piszę: wiele, bo też nie było mu dane dużo napisać. Jego życiorys to jednocześnie czarna karta europejskiej, a w szczególności węgierskiej historii. Radnóti urodził się w niewłaściwym miejscu, w niewłaściwym czasie: w rodzinie zasymilowanych Żydów w Budapeszcie początku XX wieku... Z przekonania w latach 40-tych przyjął wiarę katolicką, choć wiedział, że tym nie zdoła sobie już wtedy pomóc. Zginął w czasie marszu śmierci, jako przymusowy robotnik, zastrzelony przez strażnika.

Ps. Radnóti Miklósné Gyarmati Fanni, czyli ukochana i wdowa po Radnóti´m zmarła dokładnie dzień po napisaniu powyższego postu, dzień po Święcie Zakochanych...

Budapest / Newyork

Wróciłam do Budapesztu tak, jak wraca się do siebie. 

Wróciłam do mojego miasta pamiętającego czasy, kiedy było światową metropolią, choć jego mieszkańcy już dawno o tym zapomnieli, albo raczej ci, którzy pamiętali, też już odeszli w niepamięć. Wróciłam do Budapesztu trochę podkolorowanego własną wyobraźnią i wybiórczym wspomnieniem, ale moje uczucie zniosło kolejną próbę rzeczywistości - nawet tych durnych olbrzymich plakatów pseudowyborczych szpecących fasady secesyjnych kamienic. Wróciłam na krótko, na chwilę, żeby rozkochać się jeszcze bardziej w panoramie Budy, w peszteńskich zaułkach, w tej tak drogiej mojemu uchu melodyjności węgierskiego języka. A tak się składa, że moim powrotom zawsze towarzyszy literacka czkawka.

Siedzę w Nowym Jorku a dokładniej rzecz ujmując w budapeszteńskim Newyork'u. Pierwszy raz. Złamałam się, zdradziłam Pragę i Europę, Centrala i Hadika. Jestem tu po raz pierwszy, bo naczytałam się tyle, że trudno... Siedzę pomiędzy mocną czarną kawą a pewnym eksperymentem: gorącą białą czekoladą z malinową palinką i miętową śmietaną. Jest tutaj tak, jak się spodziewałam - bombastycznie, bardzo barokowo; złoto i marmur leją się z sufitu po ścianach, trudno skupić się na gastronomii, ale kawa przyzwoita, eksperyment też okazał się pozytywny. Dookoła sami turyści, pewnie też czują się, jakby siedzieli u pana Boga w kościele na kawie. Na fortepianie przygrywa melodię przewodnią Lovestory jakiś sympatyczny muzyk, widocznie znudzony zadaniem, za które mu tutaj płacą. O szklany blat naszego stolika radośnie grzmoci swoimi zabaweczkami moja córka i jest w tym coś z świętokradztwa w tej świątyni... Rozglądam się dookoła, na szczęście jest jeszcze jedne dzieciate towarzystwo, inni goście zdają się być pobłażliwi. Nota bene nasz stolik poświęcony jest  pamięci Janikovszky'ej Ewy, węgierskiej ikonie literatury dziecięcej, o której z pewnością jeszcze napiszę, więc chyba nie przeoczyłam przy wejściu tabliczki z zakazem wstępu psom i dzieciom.

Jestem tutaj, choć kiedyś wzorem węgierskiego poety Endre Ady'go zarzekałam się, że we wtedy świeżo co odrestaurowanym Newyork'u noga moja nie powstanie. A stało się inaczej za sprawą monografii Noémi Saly o budapeszteńskich kawiarniach (Törzskávéházamból zenés kávéházba. Séta a Budapesti körutakon), w której rozsmakowałam się bez reszty.

Newyork to pod konic XIX wieku ponoć najpiękniejsza kawiarnia na świecie (Po drugiej wojnie światowej należał mu się z pewnością także tytuł najpiękniejszego magazynu na świecie). Swoją drogą, jeżeli już jesteśmy przy superlatywach, to chciałabym nadmienić, że to właśnie Węgrzy pochwalić mogą się... najpiękniejszym McDonalds'em. Nie wiem, czy od tego byle jakie jedzenie zyskuje na smaku, ale faktem jest, że lokalizacja pod dachem kompleksu Dworca Zachodniego zaprojektowanego przez Eiffel'a dodaje tej fastfoodowni niewątpliwych walorów wizualnych. Wracając jednak do Newyork'u... Jeśli wspomnieć, że swój wygląd kawiarnia zawdzięcza architektom łaźni Széchenyi i peszteńskiej Akademii Muzycznej, to w zasadzie powinno obyć się bez dalszego zgłębiania tematu. Ponoć mimo wielkiej pompy cechował Newyork dość demokratyczny duch i było to miejsce atrakcyjne tak samo dla arystokrtów, jak i peszteńskich filistrów i lokalnej bohemy. I tylko pisarz Gyula Krúdy miał się pożalić, że popołudniami grube baby z dzielnicy Erzsébetváros zajmują wszystkie stoliki, tak, że nie sposób znaleźć miejsca.

Piliśmy żółte przemieszane z czerwonym, także zielone, najrozmaitsze nieujarzmione likiery - zaczął Kornél Esti - Gorączkowaliśmy się całą noc. Około czwartej nad ranem podnosiliśmy się z miejsc. Na zewnątrz siąpił czarny styczniowy deszcz. [...] Mieliśmy po dwadzieścia lat, niczego nie chcieliśmy tak bardzo, jak zostać pisarzami, nie mieliśmy do roboty nic innego, jak możliwie najszybciej poznać życie - takie słowa dyktuje swojemu ulubionemu bohaterowi w jednym z opowiadań Dezső Kosztolányi, t e n Kosztolányi, literackie bożyszcze Węgier początku XX wieku. Węgierscy literaci do Newyork'u schodzili się chętnie i tłumnie bo przez dekady to właśnie tam rozgrywało się życie towarzyskie stolicy. Dla kawiarni była to klientela mało opłacalna, jednak przynosząca inne niewymierne korzyści, dlatego pisarzy nie tylko tolerowano, ale i dokarmiano. Za kilka fillér'ów zamówić można było tzw. małe literackie: ser, masło, trochę wędliny z niezliczoną ilością bułek. Prawdziwym mecenasem wygłodniałych pisarzy był główny kelner Gyula Reisz, który jeśli tylko przekonany o czichś zadatkach na dobrego pisarza, udzielał delikwentowi nieograniczonego kredytu. Kto zaś nie zyskał uznania, na próżno próbował się wkupić w jego łaski - kuchnia Newyork'u nigdy już nie będzie stała mu otworem. Saly w swojej książce przytacza pewną anegdotę o tym, jak wspomnianemu już Krúdy'iemu udało się podstępem wymóc na Reisz'ie śniadanie dla młodszych kolegów po piórze bez grosza (Sprawiedliwie należałoby dodać, że sam Krúdy zasobnością portfela nie grzeszył nigdy, za to zawsze lubił dobrze zjeść i wypić. Te dwa fakty przyczyniły się do jego szybkiej śmierci w biedzie). Kiedy kelnerzy odmówili podania na kredyt literackiego trójce młodych pisarzy, zamówił Krúdy do Newyork'a wóz z trumnami i kiedy zaczęto trumny te wyładowywać, przestraszeni goście w popłochu opuszczali sale, a kelnerzy padli przed Krúdy'm na kolana, prosząc by się zmiłował, nie robił skandalu i nie ruinował lokalu, wtedy spytał ponoć tylko: Będzie śniadanie dla tych panów? I było...

Dopiłam moją kawę. Zdaje się, że dziś pisarze nie włóczą się już po kawiarniach, żeby uczyć się życia, nie szukają tam ani inspiracji, ani towarzystwa. Przynajmniej tutaj ich nie ma, nie widać ani laptopów, ani samotnych zamyślonych głów gorliwie notujących coś na serwetkach. Za to co rusz błyskają flesze aparatów fotograficznych. Jakie to były czasy, kiedy całe redakcje przesiadywały w kawiarniach (Także w Newyork'u jakiś czas zbierało się wyborowe towarzystwo Nyugat'u, choć w zasadzie ich miejscem był Central), a przy odrobinie szczęścia w jednym lokalu można było spotkać Karinthy'ego, Babits'a i Kosztolányi'ego...

Tymczasem żegnaj mój miły Budapeszcie! Wkrótce znów Cię odwiedzę. Żegnajcie dobre duchy przeszłości!

Wróciłam na niemiecki grunt. Poniekąd do mojej ojczyzny z wyboru: Wahlheimat... Wróciłam też do niemieckiej literatury, mojego dawnego pupila, który jednak w ostatnich latach jakoś po macoszemu obrasta w kurz na regałach. Teraz żyję twórczością i osobą Thomasa Manna. Wraca do mnie ta fascynacja wręcz cyklicznie. Obiecuję, że niebawem bardzo się na ten temat rozpiszę a nazwisko Mann jeszcze wielokrotnie zagości na łamach bq.

Na koniec jeszcze dwa zdjęcia z peszteńskiego Newyork'u:

Ps. Thomas Mann też pił kawę w Newyork'u...

Z poślizgiem - Święta jak z bajki...

A konkretnie jak z baśni i legend Selmy Lagerlöf. Może nazwisko słusznie się komuś skojarzy z Nilsem Holgerssonem, dzikimi gęsiami i ich wspólną cudowną podróżą. Pamiętam, jak w dzieciństwie ta opowieść fascynowała mnie i smuciła jednocześnie.

Skłamałabym pisząc, że podczas ostatnich świąt Bożego Narodzenia czytałam przy wesołym trzaskaniu ognia w kominku wigilijne opowieści Selmy Lagerlöf. Kłamstwo byłoby przynajmniej połowiczne - kominek był, z czytaniem jakoś nie wyszło. A potem zupełnie niepostrzeżenie do kalendarzy zakradł się rok 2014 i z marszu ruszyła codzienność. Zatrzymałam się tylko na chwilę, żeby pogdybać nad możliwymi noworocznymi postanowieniami, których z gruntu nie robię - bez tego życie jakoś też się układa, powiedziałabym, że nie najgorzej, więc po co tak się z rozmachem zaraz na początku zarzekać, że, co jak co, ale w tym roku to już na pewno... Alternatywą do postanowień jest właśnie gdybanie. Mniej to zobowiązujące, przy okazji człowiek trochę pozytywnie nakręci wyobraźnię, a jaka radość, jak coś się jednak przy okazji uda urzeczywistnić! Chociaż, powiedzmy sobie szczerze, w grudniu mało co się z tych wielkich styczniowych planów pamięta. To i dobrze, dzięki temu obędzie się bez wyrzutów sumienia i można spokojnie zająć się gdybaniem na kolejny rok. Ja gdybałam sobie, jak by to było cudownie, gdyby mój blog miał wielu stałych czytelników, najlepiej rozrzuconych po całym świecie i połączonych przekonaniem, że codzienność bez książki nie ma racji bytu... Słowem wygdybałam sobie sławę blogerki, która stała się udziałem koleżanek z działu odzieżowego. I pogdybałam, że w tym celu niechybnie trzeba przede wszystkim mojego drogiego bq pisać, najlepiej częściej, niż zdarzało się to do tej pory. Tak - pisać i jeszcze okraszać jakimiś ciekawymi zdjęciami, obrazkami, czymś, na czym łatwiej zawiesić oko, niż jednostajność trzcionki Times New Roman. I tak sobie snuję wizję bq pękającego w szfach od - ciekawych i mądrych, rzecz jasna - postów, żeby w tej samej chwili doznać oświecenia, że w takim razie muszę powrócić do dawnych czytelniczych nawyków i statystyk, co w obecnym stadium mojego życia rodzinnego, powiedzmy sobie szczerze, realne nie jest... Dobrze, w takim razie czytać w ramach realnych, więc bardzo późnym wieczorem i wczesnym rankiem (to drugie odpada, nawet moja wyobraźnia nie daje sobie rady z taką wizją...), podczas krótkich drzemek dziennych mojego dziecka udawać, że nic mnie nie obchodzą ani stosy prania, prasowania, brudnych garów, maili nieodpowiedzianych... Co tam, trzeba czytać choćby i jedną stronę na dobę, nie poddać się. 

Proszę, całkiem niebezpiecznie blisko noworocznego postanowienia rozwinęło się to moje gdybanie, a jako że jeszcze świeże, w równy miesiąc po świętach doczytałam moją planowaną wigilijną lekturę: Opowieści bożonarodzeniowe* Semy Lagerlöf właśnie. Ciekawie przeplatają się w tych opowieściach postaci biblijne i jerozolimskie krajobrazy ze skandynawską zimą, północnymi obrzędami świątecznymi. Jest we wszystkim jakaś magiczna malowniczość, mimo, że czasem wieje chłodem i jest dość melancholijnie. Myślę, że Lagerlöf spisywała historie świąteczne, żeby dla innych i siebie samej ocalić nieco tej świątecznej atmosfery radosnego oczekiwania, którą przenikamy jako dzieci, i która z każdym rokiem bezpowrotnie ulatnia się, a jej miejsce zajmuje przedświąteczne zabieganie. Chyba się udało, skoro zrobiło mi się tak sielsko: skrzący się niebieskawo śnieg, zapach świerku, ciepły blask świecy, koc podciągnięty pod samą brodę, herbata z miodem. Jeszcze nie żegnam się z tobą, zimo... Dziękuję, Selmo Lagerlöf! 

Na dodatek kilka zimowych (niestety nie tegorocznych) fotografii z naszego zaczarowanego ogrodu.

* Tego tytułu nie znajdziecie w polskich księgarniach, czy bibliotekach, ponieważ jest to zbiór opowiadań w przekładzie niemieckim, który ukazał się nakładem wydawnictwa dtv.

Lektury Małej Mi: Czytanie improwizowane

Na podstawie własnego niemal dziewięciomiesięcznego doświadczenia rodzicielskiego stwierdzam, że codzienność z niemowlakiem to jakieś niesłychane połączenie skrajnej rutyny z nieprzewidywalnością wręcz zmuszającą do kreatywnych rozwiązań. Przykład? A choćby i najbanalniejszy - co do minuty zaplanowany wyjazd do tzw. miasta, czyli centrum, po to, żeby się wyrwać, zobaczyć, co tam w ciuchowych sklepach na wieszakach, słowem wyjazd po nic konkretnego, ale cieszysz sie na niego od tygodnia. Zaplanowany, bo trzeba się wstrzelić między pory brunchowo-lunchowe dziecka, poruszać możliwie w pobliżu przewijaka a do tego mieć pod uwagą zmienne jak pogoda i nastrój - nie koniecznie własny... Tymczasem po wysiadce z metra okazuje się, że windy strajkują, podobnie jak schody ruchome. Nie rusza się dosłownie nic. Dosłownie, bo inni pasażerowie przezornie też już pouciekali, a niech im Bóg w potomstwie wynagrodzi, żeby wiedzieli jak to jest poruszać się o wózku dziecięcym... I co wtedy? Ja pojechałam przystanek dalej - tam swoją drogą winda też była zepsuta, więc pojechałam na następny... Zafundowałam w ten sposób sobie i dziecku długi spacer po najgłośniejszych ulicach miasta. Za to moja znajoma I. w podobnej sytuacji zaimprowizowała, złapała nieco wystraszoną seniorkę, która była na tyle powolna, że uciec nie zdołała, dała jej dzieciaka do potrzymania i wtachała ten nieszczęsny wózek trzy kondygnacje schodów wyżej. Starsza pani specjalnie protestować nie zdążyła, upewniła się tylko - Ale pani na pewno wróci?... - I. przyznała mi się potem, że przez pół sekundy męczyła ją pokusa, żeby wykorzystać tę niepowtarzalną szansę i naprawdę uciec... Ale wewnętrzny nakaz matczyny zwycieżył. Zasapana i spocona, jednak przyszła po córkę.. 

Tak mi się przypomniała ta historia przy okazji dzisiejszego wpisu o improwizowanym czytaniu dziecku, które - tzn. dziecko - zacięcie czytelnicze ma ogromne, przy czym demonstruje się ono głównie tym, by książkę wymiętolić, oblizać, pogryźć i podrzeć. Powiedzmy sobie szczerze, że w tej sytuacji czytanie tekstu, który jakikolwiek autor napisał, jest dość karkołomnym i zwykle beznadziejnym wysiłkiem. 

I tak oto narodziła się idea bajkowego slamu, czyli nie-zupełnie-czytania historyjek inspirowanych obrazkami, wymyślonych tu i teraz na potrzeby chwili. Liczy się przy tym sztuka prezentacji na żywo dla skrajnie wymagającej publiczności. Najlepiej nadają się na materiał do slamownia kartonowe książki o dość dużym formacie, możliwie odporne na ślinę i inne soki trawienne maluchów. Ważne, żeby były kolorowe, z obrazkami poruszającymi fantazję największych nawet mugoli i miały niekoniecznie aspiracje tekstowe, bo zwykle bardziej to ogranicza, niż uskrzydla dorosłą, lekko już zwapniałą wyobraźnię. 

Mała Mi posiada w swojej bibliteczce jedną taką szczególnie nadającą sie do slamowania książeczkę. Progrmowo testujemy za jej pomocą wyobraźnię i krasomówstwo wszelkich odwiedzających nas cioć, wujków i przyjaciół rodziny. W takich chwilach chętnie się przysiadam, przysłuchuję wymyślonej historii i nadziwić nie mogę, że ja z tych samych obrazków sklecam zupełnie, ale to zupełnie inną bajkę. Czasem z tego slamowania wychodzą opowieści niesamowite, krwiste (ciocia L.), fantazyjne jak z innej planety (wujek I.), szokujące itd. Teraz żałuję, że co niektórych nie uwieczniłam. Ale może w bajkowym slamowaniu najpiękniejsza jest właśnie ta czysta bezinteresowność - L’art pour l’art

Niech żyje wolne bajanie!

Nasz faworyt do czytania improwizowanego.

Ps. Swoją drogą tytuł Oh, la, la, was ist denn da? ma nieco alternatywną kontynuację... Jej akcja traktuje, jak nie trudno się domyślić patrząc na okładkową iustrację, o puszczaniu bączków...

Sto lat przygód

Po wizycie w księgarni, a ostatnio - signum temporis - książki, podobnie jak wszystko inne zamawiam online, głowa pękała mi od tych wszystkich dziwacznych i często pretensjonalnych tytułów. Taka strategia marketingowa, że nie może być normalnie, bo się nie sprzeda, a za nazwisko kupuje się nielicznych. Trudno, idę z prądem i zobaczymy dokąd mnie zaniesie. 

Na tej fali niedawno doczytałam bestseller Jonasa Jonassona pt. Stulatek, który wyskoczył przez okno i zniknął. Zdaje się, że o analfabetce potrafiącej liczyć, czytać już nie będę... Zastanawiam się, na czym polega fenomen tej powieści. Mój egzemplarz książkowy pochodzi z 56 wydania! Czy to można sobie wyobrazić? Mnie w każdym razie przychodzi to ze sporym trudem. Mówimy o tytule, który po raz pierwszy ukazał się w oryginale zaledwie cztery lata temu. Allan Karlsson, tytułowy stulatek to chyba spełnienie szwedzkich marzeń o bohaterze na miarę Jamesa Bonda, choć kastrata i kto wie, czy temu faktowi Allan nie zawdzięcza swojego długiego życia. Inaczej, niż Bond, Karlsson ratuje świat tylko przy okazji ratując z kolejnych opresji swoją własną szwedzką skórę. Bardziej literacko, nasz leciwy protagonista to Szwejk sparany z Forrestem Gumpem. Taki, co mimo wątpliwego poziomu intelektualnego zawsze znajdzie wyjście z sytuacji, a do tego przez sto lat jest zawsze we właściwym miejscu we właściwym czasie (chociaż w zasadzie odwrotnie) i do tego ma wrodzony talent do pakowania się w tarapaty. Wspólne ze Szwejkiem ma Karlsson słabość do alkoholu i poszanownie dla porządku świata ( w mysl zasady: Kaiser to Kaiser, nawet jak go muchy pstrzą...) Inaczej niż w wypadku dzielnego wojaka Szwejka, przygody Allana Karlssona kończą się jakimkolwiek endem i szczerze mówiąc - całe szczęście bo trochę mi się tych sto lat dłużyło.

Rafik Schami - obcy, który pozostał

Moja urlopowa lektura to ostatni wydany w Niemczech bestseller Rafika Schami'ego: Niemiecka pasja zwana sałatką makaronową i inne dziwne historie - Eine deutsche Leidenschaft namens Nudelsalat und andere seltsame Geschichten. Jeżeli kogoś zastanawia, że tak dobrze sprzedaje się w Niemczech kolejna już książka tego syryjskiego autora, rozprawiająca się z przywarami i specyfiką niemieckości, niech pomyśli o naszym quasi polskim Steffenie Müllerze, Niemcu zafascynowanemu swoim wschodnim sąsiadem, który na kartkach Viva Polonia opisuje własne zmagania z polską deklinacją, zdziwienie naszymi zabobonami czy polskie specyficzne cechy narodowe. Rafik Schami jest dla Niemców tym, kim Steffen Müller dla Polaków - superwizjerem, bynajmniej obiektywnym za to obserwatorem posiadającym zupełnie inną perspektywę. To obcy w klasycznym ujęciu Georga Simmela, socjologa z początku XX wieku. Według Simmela obcy to ktoś, kto jest częścią społeczności będąc jednocześnie poza nią, ktoś z zewnątrz, kto pozostał w kręgu oddziaływania grupy ludzi - ein Fremder, der bleibt - jakby to ładnie ująć po niemiecku. Krótki cytat, którego wręcz nie mogę tu pominąć:

Es ist hier also der Fremde nicht in dem bisher vielfach berührten Sinn gemeint, als der Wandernde, der heute kommt und morgen geht, sondern als der, der heute kommt und morgen bleibt- sozusagen der potentiell  Wandernde, der, obgleich er nicht weiter gezogen ist, die Gelöstheit des Kommens und Gehens nicht ganz überwunden hat.*

Rozchodzi się tu nie o obcego w wielokrotnie dotąd nadmienionym sensie, jako wędrowcę, który dzisiaj przybywa i jutro odchodzi, lecz o obcego, który dziś przybywa i jutro pozostaje - nazwijmy go potencjalnym wędrowcą, który, jakkolwiek nie wyruszył w dalszą drogę, nie przezwyciężył do końca stanu zawieszenia między przybyciem a odejściem.

Sugerując się aktualnymi statystykami dotyczącymi migracji jest nas coraz więcej, takich zawieszonych między odejściem i dotarciem, choć w różnym stopniu zadomowionych w nowym środowisku. Integracja - kto wie, może to i największe wyzwanie społeczne naszego stulecia, coś co ostatecznie zabliźni rany pozostwione po nacionaliźmie Wracając jednak do Rafika Schamiego i jego od lat niezmiennie negatywnej postawy wobec niemieckiego umiłowania dla sałatki makaronowej... zabrałam tę książkę ze sobą w podróż za granicę, czyli właściwie patetycznie ujmując, w ojczyste strony... Tylko czym jest we współczesnym znaczeniu ojczyzna? Dość, że czasem dopiero dzięki pewnemu dystansowi, czy to fizycznemu czy mentalnemu, a więc dzięki perspektywie wyobcowania - Entfremdung - (nie mam zamiaru denerwować nikogo tymi niemieckojęzycznymi wtrąceniami ale faktem jest, że są pewne pojęcia filozoficzne, stworzone właśnie w tym języku, których nie można ot tak przetłumaczyć i jeżeli ktoś ma co do tego wątpliwości, niech poczyta Kanta lub choćby jego polskojęzyczne tłumaczenia...) jesteśmy w stanie określić własną przynależność. Tak z perspektywy emigracji nagle wielu z nas zastanawia się nad swoją polskością i tym, co różni nas od innych narodów. Rafik Schami daje Niemcom tę właśnie perspektywę, czasem pisząc humorystycznie, czasem bardziej refleksyjnie. Mnie jednak zastanowiło zupełnie inne spojrzenie na całą tę kwestię - jak bardzo ten sam Rafik Schami, nadal celebrujący codzienne pijanie mokki z kardamonem stał się tak naprawdę niemiecki. W trakcie mojej wspomnianej podróży pewien przyjaciel W., Niemiec właśnie,  bardzo trafnie skwitował moje stwierdzenie, że nasza paczka przyjaciół najlepiej obrazuje kulturową różnorodność społeczeństwa niemieckiego, mianowicie, że i owszem, obcokrajowcy to ważny element społeczny Niemiec, z drugiej strony jak wiele ludzi narodowości wszelakich stało się bardzo niemieckich, często sobie tego nie uświadamiając. Fakt. Bycie obcym to zawsze zawieszenie między tu i tam, czerpanie z każdego z tych źródeł po trochu i fascynujące, jak niezauważalnie i co ważniejsze nieodwracalnie człowiek nagle znajduje się w strefie gdzieś pomiędzy, kiedy nawet powrót nie jest w stanie znieść poczucia bycia mimo wszystko obcym... To takie memento dla wszystkich, którzy są w życiu w drodze. Czy do takiej samoświadomości niezbędna jest lektura Rafika Schami'ego? Pewnie nie. I przyznaję, że jego książki nie są dla mnie aż takim oświeceniem. Pewnie dlatego, że nie jestem Niemką. Dodam, że Viva Polonia też odkryciem nie była, mimo, że kilka razy nieźle się uśmiałm i z zapałem podkreślałam pewne wyjątki, żeby cytować je potem A. Może po prostu mam za złe Schami'emu opowiadanie pt. Germanistka w domu zastępuje psychiatrę (Eine Germanistin im Haus erspart den Psychiater). Z drugiej strony są w tej książce pewne naprawdę zabawne opowiadania, trochę kafkowskie Subabe, orientalne baśniowe narracje i sporo materiału do własnych rozmyślań.

* Exkurs über den Fremden Von GEORG SIMMEL, Simmel,Georg.11908.Soziologie.Untersuchungen über die Formen der Vergesellschaftung. Berlin, Duncker& Humblot, S.509-512

Lektury Małej Mi: Skandynawska dialektyka rozwoju dziecka w połączeniu ze słowiańskim temperamentem na germańskim gruncie, czyli poradników dla rodziców ciąg dalszy – Jak nie dać się zwariować

Książkę Coaching rodziców (wolne tłumaczenie z niemieckiego) Jespera Juula, duńskiego terapeuty rodzinnego, świętowanego przede wszystkim w krajach skandynawskich jako guru w swoim fachu, przeczytałam już dość dawno (polski czytelnik tytuły autorstwa Jespera Juula znajdzie przykładowo tutaj), jednak nie mogłam zabrać się przelanie moich przemyśleń odnośnie tej lektury na format html. Wiadomo – lenistwo przemieszane z mozolnym dniem codziennym, a jeszcze po drodze przytrafił się urlop... Dopiero po dzisiejszym przypadkowym spotkaniu na ulicy z trzema sąsiadkami, z których każda ma inne zdanie na wychowanie dziecka z jego wszelkimi aspektami, a przy tym każda wie zdecydowanie najlepiej, jak powinno ono wyglądać, i kiedy mimo tego dysonansu zgodnie zapadł wyrok na moją osobę za niedożywianie własnego dziecka, tj. nie karmienie go bananami, ryżem, ciastkami itp., postanowiłam stanąć na forum bq w obronie zdrowego rozsądku rodzicielskiego i dobrego o sobie mniemania.

Zacznijmy od tego, że książkę Juula sprezentował mi pewien zaprzyjaźniony profesor matematyki, który sam niedawno został dziadkiem i który nie kryje swojego sentymentu do wszystkiego, co w jakikolwiek sposób łączy się ze Szwecją, Danią czy Norwegią, a trzeba przyznać, że ma do tego powody chociażby natury osobistej. Wspominam o tym dlatego, że po książkę Jespera Juula sięgnęłam z czystej przyzwoitości obdarowanego, jednak nie jestem pewna, czy przygarnęłabym ją z księgarni lub biblioteki. 

Początki mojej czytelniczej znajomości z Jesperem Juulem nie były łatwe i przypominały scenę z Dnia świra, w której na radę azjatyckiej adeptki akupunktury nasz rodzimy polonista reaguje zniecierpliwionym „Co mi tam będzie pier…”. Kiedy pan terapeuta rodzinny wysnuwał wniosek o tym, że jakieś dziecko jest bardzo rozwinięte i trzeba z nim rozmawiać jak z dorosłym, ja widziałam rozwydrzonego bachora, któremu potrzeba więcej dyscypliny. To zderzenie skandynawskiego uszanowania jednostkowości człowieka, czyli nomen omen także dziecka ze słowiańskim zamiłowaniem do autorytaryzmu (poznanym głównie z perspektywy uciskanego…) szybko nabrało masy krytycznej i wydawałoby się, że nic nie jest w stanie mnie z autorem pogodzić. A potem nagle coś zobiło klik i choć teoretycznie był to mój lewy staw kolanowy, to mam wrażenie, że dźwięk ten zasygnalizował poruszenie się jakiejś ukrytej dźwigni w moim umyśle i na całe to rozprawianie spojrzałam z innej perspektywy, zaczynając pojmować, o co właściwie chodzi. A zrozumiałam to tak: rodzicielstwo polega na relacjach rodzic – dziecko, przy czym relacje te odbywają się w obydwu kierunkach a to znaczy, że nie zależą tylko i wyłącznie od jednej ze stron i tym samym nie mogą zostać wyegzekwowane. Dziecku trzeba pozwolić być sobą, tzn. zgodzić się na to, że ma ono właściwe sobie cechy i charakter, co nie znaczy, że należy pozwolić mu na wszystko. Odpowiedzialność bynajmniej nie oznacza nieograniczonej wolności. Dzieci chcą więcej, niż naprawdę potrzebują, dlatego czasem można i należy im odmawiać. 

Jesper Juul jest wbrew moim początkowym domniemaniom tak samo przeciwny autorytarnemu wychowaniu jak tzw. pedagogice przytulania, czyli traktowania dziecka jak maskotki. Wydaje mi się natomiast, że myślą przewodnią pedagogiki wg. Juula, myślą, którą dzieli się z rodzicem, jest to, że wychowanie dziecka musi odbywać się w oparciu o odnalezienie siebie samego w tym procesie jako stabilnego elementu układu. Dzięki tej tezie ze stoickim spokojem i całkiem jeszcze dobrą samooceną przetrwałam dzisiejsze polowanie na dzieciate czarownice, jakie zgotowały mi, niewątpliwie w najlepszej wierze sąsiadki.

Zamiast interpretacji będzie cytat:

Jeżeli ma się dojmujące uczucie niepewności, powinno się ćwiczyć w sobie zdolność do rozstrzygania między informacjami z zewnątrz a własnymi obserwacjami, myślami i ocenami, a następnie zmusić się do stawiania hipotez ze stanowczością godną naukowcy oraz do eksperymentalnego ich zastosowania. Jeśli cel nie został w ten sposób osiągnięty, można być prawie pewnym, że do problemu nie podeszło się w sposób właściwy. Jeśli cel został osiągnięty, miejsce niepewności zastępuje pewność. Jest to powolny proces, ale wart wysiłku. Dopóki rządzi nami niepewność, niemożliwym jest bycie własnym dzieciom przewodnikiem i drogowskazem.

Dalej jest jeszcze o byciu konstruktywnie niepewnym ale najważniejsze zostało powiedziane:

Rodzicu, nie daj się zwariować!

Złe towarzystwo. O rodzinie bez podtekstów

W wazonie moje pierwsze tegoroczne gladiole (bardziej węgiersko brzmi mieczyk), za oknem senne późne lato a w duszy jest mi już zdecydowanie jesiennie. To nic, albo raczej: to i dobrze, bo lubię tę porę roku z jej kolorytem, łagodną aurą. Okoliczne winnice nabierają krągłości, ogrody uginają się pod ciężarem owocu, po łanach zbóż pozostały złote ścierniska, wczoraj trafiła nam się na spacerze samotna rumiana jarzębina... Pod względem czytelniczym rozpoczyna się idealny czas na wszelkiego rodzaju sagi, historie rodzinne, opowieści ciągnące się poprzez stulecia jak u G.G. Márquez'a w Stu latach samotności albo schodząc na bliższy mi grunt u Miklosa Vámosa w Księdze ojców. A. podsunęłam do czytania Chłopów Reymonta, dla siebie przygotowałam kilka tytułów wszelakich na zapas i całkiem dobrze się zapowiada.

Rodzina - temat ponadczasowy, uniwersalny, problematyczny tak i dla piszącego jak i czytelnika. Będzie tego na bq więcej, choć z góry zaznaczam, że wszelkie podobieństwo do osób i sytuacji rzeczywistych jest nie (zawsze) zamierzone i ostatecznie liczy się na rachunek autora książki - nie bloga. Uwertura do naszej nowej serii O rodzinie bez podtekstów to całkiem świeży jeszcze debiut niemiecki autorstwa Kathariny Born pod ważkim tytułem: Złe towarzystwo. Historia rodzinna. Nie wiem, co sobie myślałam, zabierając właśnie tę książkę na wyjazd do moich teściów... W każdym razie, choć lektura dość skromna to zajmująca, bo to mają do siebie historie rodzinne z natury, zwłaszcza, jeśli umieścić je w szerszym historyczno-społecznym kontekście. Zgoda, że w przypadku niemieckich opowieści rodzinnych pewne wątki typu: dobry Niemiec - zły Niemiec są już zaprogramowane, ale jak inaczej przeprawić się w tym wypadku przez wiek XX? Dość, że niemiecka literatura jednak odnalazła dialektyczny sens swojego istnienia po holokauście i może nie jest barbarzyństwem według proroctwa Adorno właśnie dzięki tematyzowaniu trudnej przeszłości. Jednak historie rodzinne według Kathariny Born mają wymiar o wiele bardziej intymny i jednostkowy, niesprawiedliwym byłoby nazwanie ich typowymi. Podoba mi się zwłaszcza to wręcz geofizyczne spojrzenie na zakotwiczenie losu człowieka w murach domu, w granicach wioski. Jest w książce Kathariny Born jakieś niedomówienie (niedopisanie?), niedokończenie a jednocześnie obietnica podjęcia kolejnego literackiego wyzwania.Poczekamy, poczytamy...

Na koniec lata wspomnienie moich już niestety przekwitłych hortensji i balkonowego miejsca do czytania.

Lektury Małej Mi: Czytać aby zrozumieć dziecko

Babyfon @ Frank Kunert, Fotografien kleiner Welten

Jeżeli miałabym przedstawić francusko-polski duet Ch. i R. w duchu small-talk Bridget Jones, powiedziałabym, że od nich pochodzą moje ulubione karty pocztowe i okolicznościowe. Ten materiał, skrzętnie przeze mnie zbierany, wystarczyłby na oddzielnego bloga, przy czym ja jednak zostanę przy książkach. Niemniej powyższa karta idealnie wkomponowuje się w tematykę książki, o której traktuje dzisiajszy wpis. Postanowiłam włączyć do cyklu Lektur Małej Mi bardziej interesujące poradniki i literaturę fachową tematyzującą rozwój i wychowanie dziecka. Domyślacie się, że nolens volens czytam tego sporo, choć czasem z mniejszym, czasem z większym przekonaniem, że wiedzieć dobrze ale najlepiej znaleźć własną drogę i nie dać zakrzyczeć własnej intuicji i zdrowego rozsądku dobrym radom instant.

Jakoś inaczej wyobrażałam sobie Język niemowląt Tracy Hogg (współautorstwa Melindy Blau), książkę, po którą sięgnęłam z polecenia M., mojej niegdysiejszej współlokatorki z czasów węgierskich studiów a obecnie mamy starszej stażem. Może spodziewałam się albumu ze zdjęciami, lub szkicami, do których dołączone są wyjaśnienia - a jak dziecko zrobi t a k, to znaczy, że mu się nudzi albo jest za bardzo pobudzone... To pułapka, w którą łapią się pewnie wszyscy świeżo upieczeni rodzice w poszukiwaniu tej idealnej recepty na spokojne, zdrowe i szczęśliwe dziecko. Tymczasem recepty brak, albo raczej jest ich niemożliwie wiele. I podobnie jak wszystkie inne recepty, trzeba je wypróbować, żeby przekonać się, czy nadają się do użycia. A jednak nikt nie ma ochoty ryzykować wychowawczego zakalca... Moje pierwsze zdumione spostrzeżenie odnośnie treści Języka niemowląt to: Przecież to wszystko oczywiste! I byłabym święcie przekonana, że książka jest zupełnie zbędna, gdyby nie fakt, że przypadkowo znalazłam się na śniadaniu młodych mam, mających dzieci w wieku niemowlęcym. Dopiero wtedy uświadomiłam sobie, że zachowania i opinie tych kobiet są wręcz podręcznikowym punktem wyjścia do teorii Tracy Hogg. Okazuje się, że rodzice rzeczywiście nagminnie projektują własne uczucia i obawy na dziecko, że zupełnie niezamierzenie traktują je jak przedmiot, zapominając że już w wieku niemowlęcym jest ono człowiekiem i ma osobowość, że szacunek nie jest równoznaczny z daniem nieograniczonej władzy i swobody, że nie każdy płacz podyktowany jest głodem, że nawyki łatwiej wprowadzić, niż wykorzenić... Czułam się w tym towarzystwie jak w panoptikum najrozmaitszych przypadków klinicznych macierzyństwa i dziękowałam w myślach mojej położnej, za sprowadzanie mnie na ziemię z obłoków własnej wyobraźni, zanim Język niemowląt stał mi się niezbędnie potrzebny.

W takim ujęciu poradnik Tracy Hogg mimo pewnych denerwujących powtórzeń i amerykańskiego stylu to jednak przydatna lektura, żeby babyfon nie nabrał znaczenia jak na zdjęciu...

Za to poniżej inna pocztówka o tematyce zbliżonej, która dotarla do nas z RPA...

Niektórzy coś tam czytają

Być może moją ostatnią lekturę od zapomnienia uchroni wyobrażalnie najdziwaczniejszy powód, dla którego została zakupiona. Statystycznie przy wyborze książki najczęściej sugerujemy się radą znajomych, przyjaciół itd. Szkopół w tym, że aktywnych czytelników jest wśród nas jakby coraz mniej, więc i reklama mniej skuteczna. Czasem na pomoc przyjdzie recenzja w magazynie czy radiu. Wierzę, że nie tylko mnie zdarzyło się też wybrać "po okładce" coś interesująco, ładnie wydanego, z niebanalnym tytułem. Tymczasem do wydania kwoty 8,99 euro tym razem nie skłoniło mnie nic podobnego, a kolizja następujących zbiegów okoliczności: zdecydowanie węgierskie nazwisko autorki Pásztor, fakt, że urodziła się ona w Soltau, zaś z wyboru zamieszkała w Berlinie. Jeśli dodam, że główna bohaterka książki, o której mowa, na imię ma Mila i polskie korzenie zupełnie przy okazji... bardziej wtajemniczeni pokiwają smutno głową nad moją chorobliwą próbą doszukania się w tym wszystkim perspektywy jakiegoś czytelniczego oświecenia.

Ale powiedzmy sobie szczerze, że nie ma co spodziewać się zbyt wiele po tytule: Die einen sagen Liebe, die anderen sagen nichts (czyli w wolnym tłumaczeniu Niektórzy mówią miłość, inni nie mówią nic), więc ta dobroduszna sympatia dla niewiele znaczących biograficznych faktów z życia pani Susann Pásztor musiała wynagrodzić mi wszystko inne. Akcja książki zaczyna się od weekendowego seminarium medytacyjnego bohaterki Milii, do tego spędzonego w milczeniu i ta namiastka podniosłego klimatu (tutaj po prostu musi wybrzmieć niemiecki termin erhaben) wystarczyła, by książkę zabrać na mój własny weekend spędzony w murach niegdysiejszego klasztoru zagubionego w lasach, w celi przerobionej na pokój hotelowy, kiedy telefon komórkowy został ceremonialnie wyłączony bo i zasięg marny. Czas na odpoczynek i duchowe wyciszenie w obliczu moich okrągłych urodzin. Taki drastyczny moment świadomości, w którym człowiek konfrontowany jest z myślą, że to już najwyższy moment naprawdę korzystać z życia, a jednocześnie, że trzeba przejąć odpowiedzialność i z godnością znosić to, co niczym skamieliny nawarstwia w życiorysie czas. Więc dwa dni klasztornego wyciszenia i jakoś mi to książkowe seminarium medytacyjne w milczeniu podpasowało. Ostatecznie sprawa okazała się zupełnie bez związku i nie tylko dlatego, że kamienną posadzkę naszej celi pokrywał parkiet, który nawet pod stopami elfa czyli definitywnie nie moimi mutował w źródło nieposkromionego trzeszczenia i skrzypienia, dodatkowo potęgowanego przez wysokie sklepienie pomieszczenia... Poza tym nasza własna Mila zamiast kontemplowania ciszy rozpoczynała dzień skoro świt radosnymi kwikami i potrząsaniem najgłośniejszych swoich zabaweczek (tutaj przypominam o wysokim sklepieniu pomieszczenia...).

Zresztą ostatecznie milczący weekend naszej bohaterki szybko się skończył, a ja przebrnęłam przez te pierwsze, rozczarowujące strony książki tylko dzięki brakowi jakiejś czytelniczej alternatywy w miejscu naszego pobytu. Bo to takie typowe - kolejna historia kobiety dojrzałej ale dziecinnej, samodzielnej i wyemancypowanej ale zahukanej i powiązanej pępowiną zależności z conajmniej tuzinem ludzi, wyszczekanej ale jednocześnie nieśmiałej - wszystko to właśnie takie nijakie: oryginalne ale sztampowe, ciekawe ale nudne. Znam całe multum takich tytułów, zwłaszcza niemieckich autorek (to musi być w moim przeświadczeniu jednak jakaś scheda obyczajowo-kulturowa po Alice Schwarzer).

Po tym względnie obiecującym początku zrobiło się jednak trochę lepiej i zanim się obejrzałam całkiem się rozlubowałam w romantycznym tj. romamsowym wątku opowiastki Susann Pásztor. A samo zakończenie odbiega od standardów moich ulubionych romansideł, tzn. nie kończy się trupem (niestety alternatywą dla śmierci bywa w historiach miłosnych zwykle kicz) ale pozwala jeszcze trochę pofantazjować, co by było gdyby...

Tymczasem po moim klasztornym weekendzie pozostało sporo miłych wspomnień, chociaż nieco innej natury, niż u bohaterki Susann Pásztor. Poniżej znajdziecie kilka impresji:

Pożegnanie z Afryką - witaj przygodo!

Dzisiejszy post to zapowiedziane już sentymenty i powrót do lektury dawnej, którą jednak warto od czasu do czasu przywołać z czytelniczej niepamięci. Przyznaję, że o istnieniu Karen Blixen (dla ułatwienia pozostańmy przy tym właśnie nazwisku pisarki) i jej afrykańskich przygodach dowiedziałam się za pośrednictwem filmu Sydney'a Pollacka. Kto oglądał Pożegnanie z Afryką, ten pewnie do dziś pamięta zapierające dech w piersi kenijskie krajobrazy, trochę wyidealizowany, choć z perspektywy Europejczyka przełomu XIX i XX wieku z pewnością fascynujący obraz życia na Czarnym Kontynencie. W mojej głowie na zawołanie rozbrzmiewa filmowa muzyka i to słynne zdanie: Miałam w Afryce farmę u stóp gór Ngong. otwierające tak ekranizację jak i samą książkę. Przynajmniej od tego czasu marzy mi się safari (dzisiaj zrezygnowałabym z towarzystwa Roberta Redforda na korzyść mojego najdroższego małżonka...) i dzika Afryka. Poza przyrodą niewiele ta moja imaginacja ma pewnie wspólnego z afrykańską rzeczywistością ale - za pozwoleniem - tym razem nie będzie uderzania w krytyczne tony, oceny kolonializmu, eurocentrycznej perspektywy - tego, za co Karen Blixen besztano niejednokrotnie. Czytacie właśnie pean na cześć kobiety, która uciekła od rodzinnego purytanizmu i społecznych konwenansów - wtedy - na drugi koniec świata, a z pewnością w nieznane. Generalnie, bez wdawania się w szczegóły, ekranizację Pollacka można potraktować jako wierną faktom biografię Karen, która swojemu mężowi zawdzięczała nie tylko tytuł baronowej Blixen-Finecke, czy kłopoty finansowe z góry zaprogramowane po kupnie plantacji kawy znajdującej się na nieodpowiednim do jej uprawy terenie, ale też zakażenie syfilisem i związane z chorobą i radykalnym jej leczeniem komplikacje na całe życie. Prawdą jest także, że zanim z horyzontu życia Karen Blixen zniknęła osoba Brora (a de facto nie zniknęła w czasach bytności pisarki w Afryce nigdy), pojawił się w jej życiu Denys Finch Hatton. Podobno była to wielka miłość, choć w rzeczywistości wypaliła się lata wcześniej od wraku maszyny, w którym zginął także prawdziwy Denys. Filmowa wersja Pożegnania z Afryką stylizowana jest na historię romansu tych dwojga osadzoną w afrykańskiej scenerii, podczas kiedy sama książka jest miłosną deklaracją Karen Blixen do Afryki, farmy i jej mieszkańców z epizodycznymi wspominkami osoby Denysa. To sprawia, że te dwie perspektywy, mimo, że opowiadają tę samą historię, bardzo się od siebie różnią. Wspólne jest zakończenie - pożegnanie z Afryką, która duchowo towarzyszyła pisarce do końca życia.

Skupmy się jednak na samej książce. To, podobnie jak Cienie na trawie, zbiór luźno ze sobą powiązanych wspominek, anekdot z czasu siedemnastu lat (sic!) zarządzania farmą. A zważywszy na ich stylistyczną wartość to pejzaże, widoki o ostrości szkicu i subtelności pasteli. I nikogo już pewnie nie dziwi, że Karen Blixen parała się także malarstwem. Jestem pewna, że na jej niepowtarzalne pióro składa się połączenie wirtuozerii języka i wrażliwego oka. Arystokratyczne pochodzenie i wychowanie Karen Blixen przejawia się chyba najbardziej w jej twórczości, podczas kiedy afrykańskie życie, problemy finansowe, stawiające przed ciągłymi wyzwaniami gospodarowanie na farmie, osamotnienie wśród otaczających ją Kikujusów, Masajów czy Somalijczyków, także wiernych jej sług czy skwaterów przez lata hartowało jej z natury niekoniecznie delikatne usposobienie.

O Afryce pisało wielu i każdy na swój sposób inaczej, ciekawie, ale mojej wyobraźni nie pobudzało nic w takim stopniu jak portrety mieszkańców farmy Karen Blixen, czy opis górskich krajobrazów Ngong. Ciekawe, że nie ma w pisaniu Karen Blixen pasji, jakiegoś wielkiego zdziwienia innością tego świata, który wybrała na miejsce do życia i trzymała się go kurczowo, dopóki tylko było to możliwe. Zamiast tego jest hipnotyzująca harmonia, zgoda na to co przyniesie ze sobą kolejny afrykański dzień, jedność z naturą, która już wcale nie wydaje się być taka nieokrzesana i dzika. Wszystko to czyta się, jak baśń, która stała się w niepojęty sposób rzeczywistością... dawno, bardzo dawno temu za morzami, za górami .

Jeżeli kto poszukuje pomysłu na egzotyczne wakacje to dzisiejsze możliwości aż proszą się, żeby odbyć podróż śladami Karen Blixen. Więc: Kenia, zaczynamy, dajmy na to w Nairobi (wiza bez problemów dostępna na lotnisku) w poszukiwaniu kolonialnych śladów, a stamtąd już tylko krótka podróż jeepem do serca niegdysiejszej farmy - domu, w którym obecnie mieści się Muzeum Karen Blixen (link tutaj). Po muzeum czas na wycieczkę po okolicy, najlepiej w styczniu lub lutym, jeżeli ktoś nie przepada za urokami pory deszczowej. Można przykładowo wybrać się na grób Denysa. Potem oczywiście safari, może być na trasie do Mombassy. Przy odrobinie szczęścka trafi nam się słynna afrykańska wielka piątka, oby w miarę łagodnie usposobiona. A po wypoczynku nad Oceanem Indyjskim - uwaga na somalijskich piratów - wracamy do Europy, oczywiście znów śladami Karen Blixen, więc: Dania, przystanek na Rungstedlung. To tutaj znajduje się rodowa posiadłość rodziny Dinesen, gdzie Karen przyszła na świat i gdzie 77 lat później zmarła. Obecnie znajduje się tam, podobnie jak w kenijskim domu autorki muzeum (link tutaj), więc kto ma ochotę przenieść się w przeszłość... A kto woli zostać na świeżym powietrzu tu i teraz, ma do dyspozycji park na Rungstedlung. Kopenhaga tuż za płotem, więc zanim zakończymy nasze wirtualne wakacje, można jeszcze rzucić okiem na duńską syrenkę dla porównania z naszą warszawską. Brzmi dobrze? Jak dla mnie całkiem frapująco, więc jeśli nie wybierzecie się sami - naturalnie z książką Karen Blixen w bagażu podręcznym, pojadę za jakiś czas sama i wtedy na bq pojawi się fotorelacja.

A dzisiaj trochę zdjęć archiwalnych dla pobudzenia wyobraźni.

Karen Blixen

W Afryce

W Danii już jako uznana pisarka

  

Denys Finch Hatton na jednym z niezliczonych safari.

Bror von Blixen-Finecke